خيريه را ديوان الاوقاف ، و امور حقوقى را ديوان القاضى « 439 » انجام مىداد . ارتش از فرماندهى - گارد ( صاحب الحرس ) اطاعت مىكرد . غزنويان پنج ديوان مىشناختند : 1 ) ديوان الوزارة ، كه رئيس آن وزير اعظم ، « 440 » به‌عنوان نمايندهء سلطان ، ديگر وزراء را منصوب مىكرد و نيز مسائل مالى را با همكارى مستوفى الممالك انجام مىداد ؛ در كنار او ، حاجب « 441 » به‌عنوان نمايندهء امير ، قرار داشت ؛ 2 ) ديوان عرض ، كه مسايل دفاعى را تنظيم مىكرد و رئيس آن ( عارض يا صاحب ديوان عرض ) سالانه در مقابل حاكم در شبهز نزديك غزنه رژه‌اى ترتيب مىداد . او رياست ادارهء آموزش سربازان ( دار التحرير ) را برعهده داشت و در هنگام جنگ ، مسائل اردو ، حقوق و مسائل مراقبتى را انجام مىداد ، و البته در هر ولايت ( لشكركشى ) ها نيز تحت فرمان وى انجام مىشد ؛ « 442 » 3 ) ديوان رسالت ، براى ارتباط با ساير حكام و صدور فرمانهاى مناسب به زبانهاى مورد نظر ؛ « 443 » 4 ) ديوان شغل اشراف مملكت ، به‌عنوان عالىترين مقام پليس مدنى ، كه كسب اخبار محرمانه را به عهده داشت ( و مأموران گزارشگر در داخل دربار ، « مشرف درگاه » نيز با آن همكارى مىكردند ) ؛ 5 ) ديوان وكالت يا دربار ( و نيز بارگاه ) ، « 444 » كه تقريبا وظيفه وزارت دربار را انجام مىداد . « 445 » - از اين مأموران ، صاحب ديوان رسالت و صاحب ديوان عرض به محافل مشورتى مورد اعتماد ( اركان دولت ) مسعود غزنوى تعلق داشتند ، كه سپهسالار ( سپاه سالار ) و سالار

--> ( 439 ) . مفاتيح العلوم ، صفحات ذكرشده ؛ سياست‌نامه ، ص 121 ، و بعد ، و جعفراف ، ص 177 - 175 . ( 440 ) . نزد محمود غزنوى ( امير ) « حاجب بزرگ » : بيهقى : تاريخ ، ص 53 ؛ عتبى 51 ؛ در حدود سال 446 ه / 1054 م « حاجب حجّاب » ناميده مىشد : ابن اثير : الكامل ، ج 9 ، ص 201 . ( 441 ) . درباره اين منصب رجوع كنيد به : سمعانى : كتاب الانساب ، ص 378 راست ، وسط ( زير كلمهء عارض ) . - ناظم ، 137 و بعد . ( 442 ) . عتبى تاريخ يمينى ص 52 ( خراسان در زمان سبكتكين ) . ( 443 ) . رجوع كنيد همچنين به : سمعانى : كتاب الانساب ، ص 549 ، راست صفحه ( سامانيان در نيشابور ، ميكالى ) ؛ عتبى : تاريخ يمينى ، ص 32 و بعد و بيهقى : تاريخ ، ص 59 و بعد ( 444 ) . بارگاه به طور مثال عتبى : تاريخ يمينى ، ص 346 پائين صفحه . ( 445 ) . Barthold , Turk , 229 f , : UZ . 478 - 483 ; Nazim 128 - 137 , 143 - 150 ; Levy , Soc . II 218 f .